Tatar Çölü, İnandığı ve bildiği tek yaşam biçimi uğruna yitip giden bir ömrün hikayesidir. Genç subay Drogo, ıssız Bastiani Kalesi’ne atanır; umduğu gibi bulmadığı bu ilk görev yerinden gidebilmek için, birkaç ay beklemesi gerekir. O da diğer askerler gibi birbirinin aynı günleri yaşamaya başlar.

Yirmi küsür yıldır orada olmasına rağmen her gününü “yakında gideceğim” diyerek geçirdiğini öğrendiğimiz terzi, bize Drogo’nun aylar sonra da gidemeyeceğinin bunaltıcı önsezisini verir.

Bu kalede, askerî tehlike ihtimallerinin hiçbiri yok. Yarattıkları hayali düşman Tatarların bir gün baskın yapma düşüyle, bu tekdüze hayatı bozmaya çalışırlar. Her seferinde yanıldıklarını görmemize rağmen, dürbünde gördükleri yeni karartıda bu sefer yanılmamalarını umarız. Çünkü bir işe yaradığına, yaşamlarının bir anlamı olduğuna inanmak istiyor onlar da, hepimiz gibi.

Zamanla kendini kalenin rutinine kaptıran Drogo, burada düşmanla savaşırken onurlu bir ölüm ihtimaliyle kalmayı; şehirdeki coşkun hayata tercih eder. Bu feragatinin karşılığını, hayatın ona, özel bir yazgıyla verecegine inanır. Yıllarca kalede kalan Drogo, zaman; güvendiği gençliğini de alıp geçerken, hâlâ asıl önemli olanın başlamadığını düşünerek övülesi yazgısını beklerken, Bastiani Kalesi’nde tükettiğinin zaten yazgısı, yaşamı olduğunu görmez.

Bastiani Kalesi; metafor olarak, kimimize iyi gelmediği hâlde terkedemediği, neredeyse her gün “gideceğim” derken, Godot’yu Beklerken kitabındaki gibi, ne beklediğimizin geldiği ne bizim gidebildiğimiz bir şehirdir yıllarımızı öğüten.

Kimimizin Bastiani Kalesi; bir türlü üstesinden gelemediği akıl erdiremediği aşk mefhumudur. Vazgeçememenin utancıyla geçip giden onca yıla bakarken, Robert Musil’in Niteliksiz Adam kitabında dediği gibi: “İnsan adeta kendi içinde, benliğinin makamından kovulur.” Bu cümleye kâdir tek mefhum: Aşk.

Kimimizin kalesi; kariyer, atanma, yurtdışına yerleşmek…

Kısaca; gerçekleştiğinde, asıl yaşamımızın başlayacağına inandığımız koşullar, uğrunda ömür tüketmeye değer görülen, kişisel anlam arayışında yürünen yoldur.

Hikayenin sonunda, yaşlanıp hasta düşen Drogo, boşuna yer kaplamasın diye kaleden gönderilmiş; bir han odasında, kahramanlık düşleriyle birlikte ölmektedir. Başka türlü, dopdolu bir hayattan ölüme varmak varken, bir ihtimalin peşinde öylece öleyazmaktan yine de pişmanlık duymaz. Bu, okura ahmakça gelse de gayet insani bir tutumdur: İnsan yolun sonuna geldiğinde, yanlış yaşadığını düşünecek yürekliliği gösteremeyebilir kendine.

Ya da salt: düşüne sadakatinden ötürü kendinden razı ölebilir. 

     Pessoa, Huzursuzluğun Kitabı’yla okuru sahiden huzursuz eder. İnsan olmanın ne kadar hüznü varsa tek tek ele alıp etraflıca irdeler; duyumsayıp da üstüne düşmeye imtina ettiğimiz her acıyı deşer. Bu yüzden bana göre, okuması en zor kitaptır. 675 sayfa boyunca olaysız bir içsel konuşma okuruz çünkü. Üstelik bu insan, başta kendi olmak üzere hiçkimseyi sevmez. Aşkın ve hatta dostluğun imkansız olduğunu kendi itikadınca, mantıklı da temellendirir. Ancak insan sevgiyle yaşarken, bu adamı yaşamış sayabilir miyiz? Yoksa kitabın bir yerinde dediği gibi “yaşamı uyumuş” mu olur? 

      Bunu, çocukluğundan beri içe dönük, insanı ve hayatı anlamaya çalışan, “kendinin avcısı” biri olarak soruyorum. Varoluşunu, hayatın kenarından; bir bekleme odasında, yaşama dahil olmayı bekleyerek sürdürmüş biri olarak…

     Hayır, yaşamış sayamayız. İnsan olmak hayli hüzünlü ve zor, doğru… Bizim dışımızdaki canlı varlıklarda ve doğanın diğer unsurlarında olmayan bu bilinç denen mefhuma sahip olmak bile kâfidir bu hüzne. Ama bazılarımız, kitabın hayali karekteri Bernardo Soares gibi; bilincini, hayatla arasındaki bağları koparmak için bir neşter olarak kullanır. 

     “Duyarlılığı gereksiz yere arttırılmış bir fotoğraf camıyım ben.” der Soares bir yerde. “Bütün ayrıntılar, dışımdaki şeylere kıyasla ölçüsüzce kazınıyor üzerime. Cam, sadece kendimle uğraştırıyor beni.”

     Değerlendirmemi burda bitirmem beklenmedik bir son elbette. Tıpkı yaşamımız sona erdiğinde, uğraşlarımızın ansızın yarım kalacağı o an gibi… Sırf bu yüzden bile olsa; camı da kendi yakamızı da bırakıp dünyada olmanın tadına varmamız gerek.