IOANNA KUÇURADÎ: JIYANEKE JI FELSEFEYÊ RE TERXANKIRÎ

1936–2026

Jiyana Ioanna Kuçuradî rêwîtiyeke dirêj a ramanê bû. Wê felsefe ne tenê wekî dîsîplîneke akademîk, lê wekî rêyek ji bo famkirina mirov û têkiliya mirov bi cîhanê re girt dest. Kuçuradî di 2ê Cotmeha 2026an de çû ser dilovaniya xwe. Li pey xwe ji şêst salan zêdetir xebata felsefeyê, gelek berhem, xwendekarên ku perwerde kirine û mîrateyeke xurt a ramanê ya di warê mafên mirovan, etîk û nirxan de hişt.

Kuçuradî di sala 1936an de li Stenbolê ji dayik bû. Di 1959an de ji Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha Stenbolê mezûn bû û di 1965an de doktora xwe temam kir. Beşeke girîng a jiyana xwe ya akademîk li Zanîngeha Hacettepeyê derbas kir. Di sala 1969an de Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha Hacettepeyê ava kir û salên dirêj serokatiya beşê kir. Bi ders, lêkolîn û xwendekarên ku perwerde kirin, ji pêşketina perwerdeya felsefeyê ya li Tirkiyeyê re beşdariyeke mezin kir.

Di navenda ramana Kuçuradî de mirov, nirx û etîk cih digirtin. Mirov, tevger an rewşek çawa tê nirxandin, nirx bi kîjan pîvanan re bên hilsengandin û pirsgirêkên etîkî çawa bên hizirandin, ev di nav mijarên bingehîn ên xebatên wê de bûn. Kuçuradî felsefe wekî qadeke ramanê ya ji jiyanê qutbûyî nedidît. Ji bo wê etîk, nirx û mafên mirovan mijarên ku di jiyana rojane de berdêla wan hebû. Têkiliyên mirovan bi hev re, biryarên ku digirin û awayên wan ên nirxandina cîhanê beşeke rasterast a vê ramanê bûn.

Ev xeta ramanê Kuçuradî anî qada mafên mirovan jî. Di xebatên xwe yên li ser mafên mirovan de di navbera ramana felsefî û mijarên hiqûqî û civakî de girêdan danî. Wê nêzîkatiyeke pêş xist ku tê de mafên mirovan ne tenê di çarçoveya rêzikên qanûnî de, lê bi nirx û rûmeta mirov re bên hizirandin. Bi vî awayî di navbera cîhana têgînî ya felsefeyê û mijarên konkret ên civakê de girêdaneke xurt ava kir.

Bandora Kuçuradî bi sînorên xebatên wê yên akademîk jî nema. Salên dirêj serokatiya Komeleya Felsefeyê ya Tirkiyeyê kir, di saziyên felsefeyê yên navneteweyî de erkên cuda girt ser xwe û di nav UNESCOyê de beşdarî xebatên li ser felsefe û mafên mirovan bû. Di pêvajoya derketina Roja Felsefeyê ya Cîhanê de jî beşdarî kir. Ji vî alî ve jiyana wê bû yek ji mînakên wê yekê ku felsefe dikare ji dîwarên zanîngehê derkeve û bigihîje qadeke fireh a ramanê û çandê.

Pirtûkên ku nivîsandine jî vê qada ramanê ya fireh nîşan didin. *İnsan ve Değerleri* (Mirov û Nirxên Wî), *Etik* (Etîk), *İnsan Hakları: Kavramları ve Sorunları* (Mafên Mirovan: Têgîn û Pirsgirêk), *Sanata Felsefeyle Bakmak* (Bi Felsefeyê li Hunerê Nêrîn), *Nietzsche ve İnsan* (Nietzsche û Mirov) û *Schopenhauer ve İnsan* (Schopenhauer û Mirov) di nav xebatên herî berbiçav ên ji bo famkirina dinya ramana Kuçuradî de ne. Wê ne tenê bi berhemên xwe, lê bi wergerên xwe jî ji ramana felsefî re beşdarî kir û hin berhemên bingehîn ên Kant wergerandin Tirkî.

Yek ji xalên herî balkêş ên ramana Kuçuradî ev bû ku wê felsefe ji meselên rastîn ên jiyanê dûr nexist. Ji bo wê, fikirîna li ser mirov, nirx, etîk û mafan tenê meşandina minaqeşeyeke akademîk nedigot. Ev têgîn li gelek qadên jiyanê dirêj dibûn: ji awayê ku mirov li kesê li ber xwe dinêre bigire heta awayê ku li hemberî bûyerekê biryarê dide û pirsgirêkên civakî dinirxîne.

Ji ber vê yekê, nirxandina mîrata Ioanna Kuçuradî tenê bi saya pirtûkên wê yên çapkirî ne bes e. Beşa ku ava kir, dersên ku da, xwendekarên ku perwerde kirin, saziyên ku tê de cih girt, wergerên wê û xebatên ku salên dirêj meşandin, ev hemû beşên vê mîrateyê ne ku hev temam dikin. Keda ku da felsefeyê, ew kir kesayeteke ramanê ku ne tenê ji bo serdema xwe, lê ji bo nifşên piştî xwe jî dê pê re bê ceribandin.

Jiyana Ioanna Kuçuradî di 2026an de bi dawî bû. Lê li pey xwe ne tenê korpuseke pirtûkan, lê berhevokeke dirêj a akademîk û rewşenbîrî hişt ku li ser fikirîn, pirsîn û famkirina mirov hatiye avakirin. Xebatên wê yên li ser mirov, nirx, etîk û mafên mirovan hê jî bi pirsên ku îro jî rojane ne re rû bi rû dibin. Gava mirov li jiyana wê dinêre, tê dîtin ku felsefe ne tenê qadeke xebatê ye, di heman demê de hewldaneke dûvdirêj e ji bo famkirina dinya û mirov.

Sepana Zamansız