
Bir hayatın ne zaman sahibine yabancılaştığını gösteren belirgin bir tarih yoktur. Takvimler doğumları, ölümleri, başlangıçları ve bitişleri kaydeder; fakat kendimizden uzaklaşmaya başladığımız günü hiçbir yere yazmaz. Üstelik bu uzaklaşma, geride iz bırakacak kadar büyük bir olayla da başlamaz. Yıllar sonra dönüp baktığımızda, hayatımızın yönünü değiştiren şeyin bir karar mı, verilmemiş bir cevap mı, yoksa üzerinde durmaya değer bulmadığımız sıradan bir öğleden sonra mı olduğunu kestiremeyiz.
Masanın üzerinde unutulmuş çayın yüzeyinde ince bir tabaka oluşurken pencerenin ötesinde trafik ışıkları değişir, insanlar birbirlerine çarpmadan yan yana geçmenin telaşıyla yürür, karşı kaldırımda bir esnaf dükkânının kepenklerini indirir. Dünya, kendisine verilmiş bir görevi eksiksiz yerine getiriyormuşçasına işlemeyi sürdürür. Bütün bu hareketliliğin ortasında, ne zamandır kendi hayatımızın seyircisi olduğumuzu düşünmek içinse görünürde hiçbir neden yoktur.
Kendi hayatında bulunmamak, sanıldığı kadar görünür bir yokluk değildir. Bunun için evden ayrılmak, kimliğini değiştirmek yahut geçmişi geride bırakmak gerekmez; sabahları aynı saatte uyanmak, işe yetişmek, sorumlulukları yerine getirmek ve çevrenin beklediği bütün makul davranışları göstermek yeterlidir. Dışarıdan bakıldığında düzenli, hatta imrenilecek bir yaşamın içinde, sahibinin giderek silikleştiği bir varoluş sürüp gidebilir. Dahası, bu eksilmeyi fark etmek güçtür; çünkü kendimize yabancılaşmamız, çoğunlukla başkalarının bize duyduğu güvenle aynı zamanda gerçekleşir.
Çocukken zamanın ne kadarının bize ait olduğunu bilmezdik; yine de bir öğleden sonrayı bütünüyle kendimizin sanabilirdik. Bir ağacın gölgesinde oyalanmak, bir karıncanın yürüyüşünü izlemek yahut hiçbir yere varmayan bir oyunu saatlerce sürdürmek için gerekçe aramazdık. Büyüdükçe saatlerin değil, o saatler üzerinde söz sahibi olmanın önemini öğrendik. Günlerimizi sorumluluklara, yıllarımızı hedeflere ayırırken hangi arzularımızın gerçekten bize ait olduğunu sormayı ihmal ettik. Bir zamanlar içimizde geniş yer kaplayan ihtimallerin kimilerini erteledik, kimilerinden vazgeçtik ve zamanla bu vazgeçişlere öylesine tutarlı açıklamalar getirdik ki onları birer kayıp olarak görme ihtimalini bile ortadan kaldırdık.
İnsanın her vazgeçişinde bir yenilgi aramak, hayatı uzaktan seyredenlerin kolaylığıdır. Oysa bazı kararların ağırlığı, seçilen şeyden çok geride bırakılacakların varlığından gelir. Yaşam, yalnızca arzularımızla biçimlenmez; sorumluluklar, verilmiş sözler ve irademizin dışında gelişen koşullar da onun görünmez mimarlarıdır. Yıllarca emek verdiği bir hayattan ayrılmayan birini cesaretsizlikle suçlayabiliriz. Oysa her kalış bir teslimiyet, her gidiş bir özgürleşme değildir. Kimi tercihler, insanın kendi arzusuyla başkalarının hayatı arasında kurmaya çalıştığı kırılgan bir dengeden doğar. Özgürlük üzerine düşünürken belki de en çok şu soruyu ihmal ederiz: Bir hayat ne kadar yalnızca sahibine aittir?
Bir başkasının hafızasında yer edinmiş, bir çocuğun geleceğine karışmış, sevdiği insanların gündelik alışkanlıklarına dâhil olmuş bir ömrün sınırlarını çizmek mümkün müdür? Kendimize dönmek isterken ardımızda bırakacağımız boşluğu da hesaba katmak zorundayız. Fakat başkalarını incitmemek adına kendimizden eksiltmenin hangi noktada erdem olmaktan çıktığını kim belirleyecek? Bazı kararların güçlüğü, doğru ile yanlış arasında değil, vazgeçilemeyecek iki şey arasında verilmesinden kaynaklanır. Bu yüzden kimi tercihler, sonuçlandıktan çok sonra bile içimizde yaşamayı sürdürür.
Zamanla seçemediklerimizin yokluğuna, seçtiklerimizin varlığına alışırız. Bir şehirde kalışımız, bir ilişkiyi sürdürüşümüz yahut koruduğumuz bir suskunluk, birbirini izleyen küçük kabullenişlerle hayatımızın değişmez parçasına dönüşür. Başlangıçta geçici sandığımız koşullar, farkına varmadan taşıyıcı duvarlarımız olur. Başka türlü yaşamak istediğimizde ise hangisinin bizi koruduğunu, hangisinin dışarı çıkmamızı engellediğini ayırt edemeyiz. Artık yalnızca nasıl yaşadığımızı değil, bu hayatın ne kadarını gerçekten seçtiğimizi de sorgularız.
Ne var ki geçmiş, bu soruya güvenilir bir cevap sunmaz. Bir zamanlar zorunlulukla verdiğimiz kararları sonradan kendi irademizin ürünü sayabilir, cesaret edemediğimiz ihtimalleri zaten istemediğimize inanabiliriz. Hatırlarken bazı ayrıntıları öne çıkarır, bazılarını sessizce geriye iteriz. Belleğimiz, yaşananları değişmeden saklayan bir arşivden çok, her dönüşümüzde yeniden düzenlediğimiz bir anlatıdır. Geçmişin içine bugünkü benliğimiz karıştıkça, aynı hayatın başka başka hikâyelerini kurarız.
Geçmişi yeniden yorumlama eğilimimiz, geleceğe bakışımızda da kendini gösterir. Eksik kalanların bir gün tamamlanacağı düşüncesiyle henüz gelmemiş zamanlara olmadık anlamlar yükleriz. Sorumluluklarımız hafiflediğinde, koşullar değiştiğinde, kendimizi hazır hissettiğimizde başlayacak başka bir hayat tasarlarız. Geleceği henüz taşınmadığımız bir ev gibi düşünür; orada daha cesur, daha huzurlu, kendimize daha yakın olacağımızı varsayarız. Oysa kapıdan içeri girerken bugünkü korkularımızı da yanımızda götüreceğimizi unuturuz.
Belki de yaşanmamış ihtimallerin çekiciliği buradan gelir. Gitmediğimiz şehirde daha mutlu olacağımızı, sürdürmediğimiz ilişkinin bizi tamamlayacağını, başka bir kararın eksikliklerimizi gidereceğini bilmiyoruz. Yine de gerçekleşmemiş hayatlara, yaşadığımız hayattan esirgediğimiz bir cömertlikle yaklaşırız. Çünkü onları sorumlulukların ağırlığıyla, gündelik hayatın sıradanlığıyla, zamanın aşındırıcı etkisiyle hiç sınamadık. Belki de bazı ihtimalleri bu kadar sevmemizin nedeni, onların bizi henüz hayal kırıklığına uğratmamış olmasıdır.
Geçenlerde eski bir apartmanın önünden geçerken balkonunda yıllardır duran sardunyaların yerinde boş saksılar olduğunu fark ettim. Orada yaşayanları tanımıyordum; yine de o çiçeklerin yokluğu, uzun zamandır görmediğim birinin eksikliğini hatırlattı. Ne zaman kaldırıldıklarını, kuruyup kurumadıklarını, evin el değiştirip değiştirmediğini bilmiyordum. Balkonun demirlerinde, saksıların eskiden durduğu yerler daha açık renkte kalmıştı.
Yoluma devam ederken yıllarca değişmeden kaldığını sandığım başka ayrıntılar geldi aklıma. Eskiden heyecanla beklediğim bir karşılaşmanın ne zaman sıradanlaştığını, içtenlikle söylediğim bir cümleyi hangi tarihten sonra yalnızca alışkanlıktan tekrarlamaya başladığımı hatırlayamadım. Bir ilişkinin, bir düşüncenin yahut bir arzunun hayatımızdaki yerini kaybetmesi her zaman belirgin bir kopuşla gerçekleşmiyordu. Kimi değişimler, yoklukları fark edilene kadar gündelik hayatın içinde sessizce ilerliyordu.
Fakat geçmişteki kendimize ne kadar sadık kalmamız gerektiği de ayrı bir meseledir. Bir zamanlar bütün içtenliğimizle istediğimiz hayatı artık istemiyorsak, bu değişim kendimize ihanet ettiğimiz anlamına mı gelir? Yıllarca aynı arzulara bağlı kalmak, artık var olmayan bir benliğin hatırasını sürdürmek olabilir mi? Başkalarına verdiğimiz sözler kadar kendi geçmişimize verdiğimiz sözler de vardır ve bunların hangilerinin hâlâ geçerli olduğunu belirlemek kolay değildir. Dün bizi ayakta tutan bir düşünce, bugün hareket etmemizi engelleyebilir; üstelik onu terk etmek, geçmişteki bütün samimiyetimizi inkâr etmek anlamına gelmez.
Bununla birlikte değişimi başlı başına bir ilerleme saymak için de yeterli nedenimiz yok. Yaş aldıkça daha bilge, kaybettikçe daha güçlü, vazgeçtikçe daha olgun olduğumuza inanmak hoşumuza gidebilir. Oysa yıllar, kimseyi kendiliğinden derinleştirmez. Aynı yanılgıyı farklı gerekçelerle savunarak da yaşlanabiliriz. Geçmişten ders çıkardığımızı düşünürken yalnızca eski hatalarımıza daha incelikli açıklamalar bulmuş olmamız mümkündür.
Bütün bunların ardından kendi hayatımıza geç kalmanın ne anlama geldiğinden de eskisi kadar emin değilim. Çünkü bizi bugünkü kişiye dönüştüren kararların bir bölümünü değiştirebilseydik, geriye dönüp o kararları sorgulayacak kişi yine biz olur muyduk? Seçmediğimiz yolların yasını tutarken yürüdüğümüz yolun içimizde yeşerttiği şeylere yabancılaşırız.Üstelik bir ömrün ne kadarının bize ait olduğunu yalnızca özgürce verdiğimiz kararlarla ölçersek mecburiyetlerimizin, bağlılıklarımızın ve başkaları için üstlendiğimiz sorumlulukların bizi nasıl biçimlendirdiğini nereye koyacağız?
Belki de asıl güçlük, kendi hayatımızı seçmekle onu bütünüyle kontrol edebileceğimize inanmak arasındaki farkı görebilmektedir. Başkalarının hayatlarına karışmadan yaşayamayacağımız gibi onların beklentilerinden tamamen bağımsız bir benlik de kuramayız. Yine de bir gün, yıllardır sürdürdüğümüz düzenin içinde kendimize ayırdığımız yerin giderek daraldığını fark edebiliriz. Bunun bir kayıp mı, olgunlaşma mı, yoksa henüz adını koyamadığımız başka bir değişim mi olduğunu anlamak zaman alacaktır.
Pencerenin önündeki çay çoktan soğumuş olmalı. Karşı kaldırımda kepenklerini indiren esnaf gitmiş, trafik ışıkları defalarca renk değiştirmiştir. Birazdan akşam olacak; evlerde lambalar yanacak, sofralar kurulacak, yarına yetişmesi gereken işler hatırlanacaktır.
Masanın üzerindeki fincanı elime alıyorum. Karşı apartmanın pencerelerinde ışıklar birer birer yanarken camdaki yansımam belirginleşiyor.
Bir süre dışarıya mı, kendime mi baktığımı ayırt edemiyorum.
Zamansız Dergi uygulaması

Yazar
Berivan Yıldız Öngörür
Berivan Yıldız Öngörür, Mardinli bir özel eğitim öğretmenidir. İnsanı anlamayı mesleğinin, anlamlandırmayı ise edebiyatın merkezine koyar. Yazılarında zamanın, belleğin ve insanın kendine yabancılaşmasının izini sürer. Edebiyatı cevapların değil, insanı kendisiyle yüzleştiren soruların alanı olarak görür. Sözcüklerle yalnızca anlatmayı değil, söylenmeyeni de duyulur kılmayı amaçlar.
Tüm yazıları →Son eklenenler
Edebiyat
MİŞ’Lİ GÖÇLERİN AVI
15 Kasım 2026
Edebiyat
VAKTİ DEĞİL
13 Kasım 2026
Edebiyat
KONÇERTO
9 Kasım 2026
