BAŞKALARININ FRIDA’SI

Tate Modern’de sanatçı ile imge arasındaki gerilim üzerine

Tate Modern, Londra  ·  Frida: The Making of an Icon

Tate Modern’deki Frida: The Making of an Icon sergisini gezerken aklımda tek bir soru kaldı: Frida Kahlo’nun resimlerine mi bakıyorum, yoksa yıllar içinde onun etrafında kurulmuş Frida imgesine mi? Sergi, daha başından itibaren bu iki şeyin aynı olmadığını düşündürüyor.

Bir yanda kendi bedenini, acısını, kimliğini ve yaşadığı dünyayı resmeden bir sanatçı var; diğer yanda ise yüzü, kaşları, kıyafetleri ve bakışı dünyanın her yerinde tanınan bir kültürel figür. Kahlo’nun bugün neden bu kadar tanındığını anlamak zor değil.

Otoportrelerinde doğrudan izleyiciye bakar; kıyafetleri, saç biçimi ve takıları da bu görünüşün ayrılmaz parçalarıdır. Bunlar yalnızca kişisel tercihler değildir.

Kahlo, kendisini nasıl göstereceği üzerine düşünmüş, kendi imgesini de sanatının bir parçası hâline getirmiştir. Sergide resimlerin fotoğraflar, giysiler ve kişisel eşyalarla yan yana sunulması bu yüzden anlamlı.

Sanatçının hayatıyla üretimi arasındaki ilişkiyi daha yakından görmemizi sağlıyor. Ama sergide ilerledikçe başka bir şey de fark ediliyor.

Kahlo’nun kendi eserlerinin yanına, ondan etkilenmiş ya da onun imgesini yeniden yorumlamış başka sanatçıların işleri ekleniyor. Böylece sergi, yalnızca Kahlo’nun nasıl bir sanatçı olduğunu değil, ölümünden sonra onun nasıl bir simgeye dönüştüğünü de anlatmaya başlıyor.

Bu yaklaşımın ilgi çekici bir tarafı var: Bir sanatçının başka kuşaklar üzerindeki etkisini görmek, onun kültürel mirasını anlamamıza yardımcı oluyor. Yine de benim için serginin en tartışmalı noktası burada başlıyor.

Kahlo’nun etkisini görmekle onun sanatına gerçekten bakmak aynı şey değil. Başka sanatçıların işleri çoğaldıkça, Kahlo zaman zaman serginin merkezindeki sanatçı olmaktan çıkıp diğer işleri açıklayan bir referansa dönüşüyor.

Frida Kahlo’nun etkisini göstermek ile Frida Kahlo’nun sanatını göstermek aynı şey değildir.

Serginin adı, içeriğin önemli bir bölümünün neden Kahlo dışındaki sanatçılara ayrıldığını açıklıyor. Fakat bu açıklama, sanatçı ile onun etrafında oluşan kültürel üretim arasındaki ağırlık sorununu ortadan kaldırmıyor. Kahlo’nun ikonlaşmasını anlatan sergi, zaman zaman ikonun kendisini sanatçının önüne geçiriyor.

Onun adı ve yüzü her yerde; fakat kendi resimleri bu yoğun görsel anlatının içinde geri planda kalabiliyor. Bu, sergide başka sanatçıların bulunmasına yönelik bir itiraz değil.

Aksine, Kahlo’nun farklı dönemlerde ve farklı bağlamlarda nasıl yorumlandığını görmek önemli. Asıl mesele, bu yorumların hangi noktada Kahlo’nun kendi üretiminin önüne geçtiği.

Serginin başlığı da zaten bu soruyu gündeme getiriyor: Burada anlatılan, yalnızca Frida Kahlo değil, “Frida Kahlo” adının zamanla nasıl bir imgeye dönüştüğü.

Kahlo’nun yüzünün resimlerinden bağımsız biçimde tanınması, bu dönüşümün belki de en açık göstergesi. Onu hiç tanımayan biri bile belirgin kaşlarını, saçını ya da geleneksel kıyafetlerini bir yerlerde görmüş olabilir.

Bu tanınırlık sanatçının görünürlüğünü artırıyor; fakat aynı zamanda onu birkaç kolayca tanınan işarete indirgeme tehlikesi de taşıyor.

Bir insanın ve sanatçının karmaşık dünyası, tekrar tekrar dolaşıma giren tek bir görüntüye sığdırılabiliyor. Kahlo’nun resimlerine yeniden döndüğümüzde bu dar çerçevenin ne kadar yetersiz kaldığı anlaşılıyor.

Frida Kahlo 1907–1954 , Recuerdo / Kalp, diğer adıyla Hafıza · 1937 · Metal üzerine yağlı boya

Frida Kahlo · Dikenli Kolye ve Sinek Kuşu ile Otoportre · 1940

Frida Kahlo 1907–1954 , Dağınık Saçlı Otoportre · 1947 · Masonit üzerine yağlı boya

Onun işlerinde beden, fiziksel acı, aşk, ölüm, toplumsal cinsiyet, Meksika kimliği ve siyaset birbirinden ayrı konular olarak durmuyor.

Kişisel olanla politik olan, simgesel olanla gündelik hayat iç içe geçiyor. Otoportreleri yalnızca sanatçının nasıl göründüğünü göstermiyor; kendisini ve dünyayı nasıl deneyimlediğine dair de bir alan açıyor.

Kahlo’yu yalnızca güçlü bir görsel simge olarak okumak, bu katmanların önemli bir bölümünü kaçırmak demek.

Serginin kendi içinde ilginç bir çelişkisi var. Kahlo’nun nasıl ikonlaştırıldığını göstermek için onun imgesini yeniden görünür kılıyor; bu sırada da o imgenin dolaşımına katkıda bulunuyor.

İkonun nasıl üretildiğini anlatan bir sergi, bir bakıma ikonun yeniden üretildiği bir yere dönüşüyor.

Bu durum sergiyi geçersiz kılmıyor. Tam tersine, serginin en düşündürücü taraflarından biri hâline geliyor.

Ancak izleyicinin, gördüğü şeyin sanatçının kendisi mi yoksa onun etrafında birikmiş kültürel anlatı mı olduğunu sürekli aklında tutması gerekiyor.

Bu açıdan Frida: The Making of an Icon’u, Kahlo’nun bütün sanatını kapsamlı biçimde sunan klasik bir retrospektif gibi değerlendirmek doğru olmaz. Sergi daha çok, bir sanatçının ölümünden sonra nasıl kültürel bir simgeye dönüştüğünü ve bu imgenin farklı çevreler tarafından nasıl kullanıldığını inceliyor.

Bu konu başlı başına değerli.

Fakat serginin bu yönü güçlendikçe, Kahlo’nun resimleriyle baş başa kalabileceğimiz alanın daraldığını da hissediyoruz. Sergiden ayrılırken benim için geriye kalan soru, Kahlo’nun neden bu kadar ünlü olduğu değil; bu ünün onun sanatını nasıl etkilediği oldu.

Bir sanatçının mirası elbette yalnızca eserlerinden ibaret değildir.

İnsanların onu nasıl hatırladığı, eserlerinin nasıl yorumlandığı ve imgesinin zaman içinde nasıl değiştiği de bu mirasın parçasıdır. Yine de bütün bunların merkezinde, o imgeyi ilk kez ortaya çıkaran sanatçının üretimi bulunmalı.

Tate Modern’in sergisi, Frida Kahlo’nun kültürel gücünü görünür kılıyor.

Aynı zamanda, bu gücün onu tek bir görüntüye indirgeme ihtimalini de düşündürüyor. Kahlo’nun yüzünü tanımak kolay; asıl mesele, o yüzün arkasındaki sanatla gerçekten karşılaşmak.

Belki de onun kalıcı etkisi, yalnızca herkesin tanıdığı bir ikona dönüşmesinde değil, bu tanıdık görüntünün gerisinde hâlâ yeniden bakılmayı bekleyen güçlü ve kişisel bir resim dünyası bulunmasında yatıyor.

Zamansız Dergi uygulaması