Etik ve Estetik Arasında Savrulan Benlik

Oscar Wilde, sanata olan estetik yaklaşımı ve Viktorya döneminin katı ahlaki normlarına başkaldıran bir isim olarak edebiyat dünyasında özel bir yere sahiptir. Oxford yıllarında özellikle John Ruskin ve Walter Pater’dan etkilenerek yarattığı estetik bakış açısı, Wilde’ın sanatının ahlaktan bağımsız olması gerektiğine dair düşüncelerinin dayanak noktası olmuştur.

Viktorya dönemi, şekil ve kuralların toplumsal yapıyı belirlediği ve muhafazakâr diyebileceğimiz bir saygınlık kültürü içerisinde bireylerin bu hayata adapte olmaya çalıştığı ancak bastırılmış arzular ve gizli hayatların da yoğun olarak yaşandığı bir sosyal atmosferdi. Wilde’ın yaşamı bu ikircikli ortamın hem sonucu hem de bir eleştirisidir.Viktorya dönemi dış görünüşteki kusursuzluğu ahlaki yönden müspet kabul edilmeye yeterli gören bir anlayış üzerine kuruluydu. Saygınlık çoğu zaman sahip olunan karakter özelliklerinden çok toplumsal normlara ne derece uyum sağlandığıyla ölçülüyordu. Bu durum sanat ve ahlak arasında da bir gerilim yaratmış ve estetizm bu gerilime verilmiş en güçlü tepkilerden biri olmuştur. Dorian Gray’in Portresi bu sığ erdem kavrayışının eleştirisini estetik bir sembolizmle ortaya koyar, dışardan bakıldığında masum ve sevecen görünen bir hayatın ardında esrime, suç ve bastırılmış duygular bulunur.

Roman genç ve olağanüstü güzelliğiyle dikkat çeken Dorian Gray’in Basil Hallward tarafından yapılan portresiyle başlar. Lord Henry’nin telkinleriyle hazcılığa yönelen Dorian zaman ilerledikçe kendisinin yaşlanıp da portresinin aynı gençlik ve güzellikte kalacağı düşüncesiyle sarsılır ve bunun tam tersi olmasını dileyerek ruhunun karanlıklara sürükleneceği bir sürece adım atar. Oscar Wilde’ın Kelt atalarına atfedilen bir söz şöyle der: Ne dilediğine dikkat et çünkü gerçekleşebilir. Bu dileğin ardından Dorian’ın işlediği her günahta portredeki yüz gittikçe solup çirkinleşirken kendi yüzü gençliği ve güzelliğinden hiçbir şey kaybetmez. Ta ki Dorian portrenin ressamı Basil’i öldürüp portreyi yok etmeye çalışırken de kendi sonunu getirip estetik ve ahlak arasındaki gerilim trajik bir sonla kapanana kadar.

Yukarıda sözü edilen toplumsal ve ahlaki arka plan içerisindeki estetik yönelim dekadanlık çerçevesinde gelişir. Roman dekadanlığın büyüsünü gösterirken aynı zamanda onun kaçınılmaz yalnızlık ve çöküşle noktalanan yanlarını da ortaya koyar. Dorian’ın yaşamı tam olarak bu estetize edilmiş devasa tükeniş ve yıkımdır. Dekadan estetik yapaylık, aşırılık ve doğal olana duyulan güvensizlik üzerine kurulu bir dünya görüşüdür. Dorian Gray bu anlayışın idealize edilmiş figürüdür. Yaşamını yüzeysel güzelliğe yönelim ve ahlakın yerine ikame edilmiş bir doyum arayışının deney alanına dönüştürür. Tıpkı kitapta Lord Henry’nin Dorian’a verdiği Joris-Karl Huysmans’ın  rebours (Tersine) adlı romanında olduğu gibi doğal olana duyulan nefretin ve yapaylığın kutsandığı bir dekadan dünya kurulur. Wilde, Dorian’ın hayatını bu dekadan davranış motifleriyle örer: zevk nesnelerine düşkünlük, vicdani sayılabilecek her türlü tutumdan kaçınmak, kültürel egzotizme yöneliş ve yaşamı sanatsal bir laboratuvara dönüştürme arzusu. Zola’nın natüralizmine bir başkaldırı niteliğinde olan tutum Wilde’ın romanında güzelliğin yüceltildiği fakat beraberinde çürümeyi getiren ikili bir yapıya dönüşür. Estetik, ikiyüzlü toplumdan kaçmak için güçlü bir sığınakken aynı zamanda insanın yıkıntıları altında ezildiği bir enkaza dönüşür.

Roman boyunca Dorian’ın en yakınında gördüğümüz iki karakter olan Basil Hallward ve Lord Henry Wotton hakkında Wilde şöyle der; ❝Basil Hallward, ben olduğumu sandığım kişidir; Lord Henry, dünyanın beni sandığı kişidir;…❞ Bu iki karakterin Oscar Wilde’ın kişiliğinin farklı yönlerinin kitaba yansımış olması elbette oldukça doğaldır. Ancak Wilde’ın felsefi ve sanatsal anlamda beslendiği kaynaklar olan Ruskin ve Pater’ın görüşleri ışığında bu iki karakter incelendiğinde Basil, Ruskin’in sanatın ahlakla iç içe olması gerektiğini benimseyen yaklaşımını temsil eder. Onun gözünde sanat insanın hakikatlerini yücelten en nadide araçtır ve Dorian Gray’in portresini resmederken onu bu gözle idealize eder. Lord Henry ise Pater’cı haz estetiğinin vücut bulmuş halidir. Hayatı duyusal deneyimlerin sahnesi olarak görür ve Dorian’a sürekli bu yönde telkinlerde bulunur. Dorian, Basil’in vicdani ve manevi kişiliği ile Henry’nin tahrik edici estetik manipülasyonları arasında sıkışır. Dorian Gray’in bu iki nokta arasındaki konumu romanın felsefi derinliği ve gerilimini belirleyen temel eksendir.

Bu felsefi gerilimin imgeleminde “portre” Dorian’ın bastırılmış benliğinin dışavurum aracı olarak yer almaktadır. İçsel çürüme bir nesneye aktarılırken asıl fail üzerinde herhangi bir etkiye rastlanmaz bu da hakikat ve görünüş arasındaki karşıtlığın somutlaştırılmasında çarpıcı bir anlatı tekniği olarak karşımıza çıkar.

Alegorik olarak portre imgesine hayat veren en güçlü dokunuş roman ile Narcissus miti arasındaki güçlü bağdır. Dorian Gray’in Portresi, edebiyatta Narcissus mitinin modern bir versiyonu olarak karşımıza çıkar. Narcissus suya bakıp kendi yansımasına hayran olurken, Dorian da portresi aracılığıyla kendi ideal benliğine tutulur. Wilde’ın André Gide’e anlattığı bir başka Narcissus öyküsünde Narcissus’un ölümüne üzülen suya bu üzüntüsünün nedeni sorulduğunda su şu cevabı verir: çünkü onun gözlerine her baktığımda kendimi görüyordum. Sevdiğimiz çoğu zaman karşımızdaki değil ondan bize yansıyan kendi benliğimizdir. Bu fikir romanın temelindeki psikolojik yapıyla birebir örtüşür. Narsisizm-Gerçek Benliğin İnkârı kitabında Alexander Lowen narsisistik yapıdaki bireylerin gerçek benliklerini terk ederek idealize edilmiş bir benliğe tutunma çabalarından bahseder. Dorian’da ideal benlik genç ve güzel bedenidir gerçek benlik ise portrede çürüyen suça bulanmış ruhtur. Roman bu iki benlik arasında gittikçe şiddetlenen ve en sonunda kişinin ideal benliğinden kurtulmaya çalışırken kendi sonunu getirmesinden söz eder. Psikolojik açıdan bakıldığında Dorian’ın ölümü sahte benliğinin çöküşünün kaçınılmaz sonucudur. Alexander Lowen aynı kitabında şu ifadelere yer verir: Ne var ki, bir dereceye kadar hepimiz Dorian Gray gibiyizdir. Aynada yüzümüzü incelediğimizde sık sık şaşırır, hatta şok oluruz. Yaşlanmanın getirdiği çizgilerle taş keser, onlara üzüntülü gözlerle ve acı dolu bir ifadeyle bakarız. Kendimizi bu şekilde görmeyi hiçbir zaman beklememiştik. Zihnin gözünde kendimizi hala cildinde kırışık olmayan, tasasız, genç bir insan olarak görürüz. Tıpkı Dorian Gray gibi hayatımızın gerçekliğiyle yüz yüze gelmek istemeyiz.

Sonuç olarak Dorian Gray’in Portresi hem estetizmin içinde barındırdığı çelişkileri hem de güzellik ve ahlak arasındaki kırılgan bağı anlayabilmek adına modern bir anlatı yaratır. Wilde yüzeyde yer alan güzelliğin altında yatan hakikatleri ortaya koyarken estetizm ve dekadanlığın efsunlu tehlikesini bize gösterir. Portre metaforu aracılığıyla görünüş veya imaj kültürünün çürüme potansiyelini ve bireyi sürükleyebileceği yıkımı gözler önüne seren roman günümüz bireyselleşmiş dünyasını anlamak adına da çarpıcı bir metin olma özelliği taşır. Dorian’ın trajedisi güzellikle yıkım arasındaki ince çizginin varlığını koruduğunu bize hatırlatır.